Afstandsverklaring

Veel pensioenregelingen bevatten keuzemogelijkheden voor de individuele werknemer. Keuzemogelijkheden zorgen voor een flexibele pensioenregeling die kan worden aangepast aan de wensen van het individu. In het bieden van keuzemogelijkheden zijn we echter veel te ver doorgeschoten. Het is inmiddels een tikkende tijdbom geworden. Veel werknemers lopen onbewust een groot risico. In de praktijk blijkt echter dat een verkeerde keuze door onwetendheid de werknemer niet kan worden aangerekend, waardoor de werkgever de rekening gepresenteerd krijgt. En die rekening kan al snel oplopen tot vele honderd duizenden euro’s.

Waarom maken werknemers niet de juiste keuzes?
In het rapport van de Sociaal-Economische Raad (SER) van 30 januari 2008 wordt ingegaan op het pensioenbewust zijn van Nederlanders. In het rapport wordt een aantal bevindingen van de behavioral economics genoemd. Professor Henriette Prast heeft deze omschreven als de zeven wetten van de economie.

1. Het individu is risico-avers. Verlies telt zwaarder (tweemaal) dan winst.
2. In een verliessituatie heeft het individu echter een voorkeur voor risico (met de kans het verlies te beperken).
3. Het individu prefereert de middenweg.
4. Het individu heeft een zelfbeheersingsprobleem. Mensen maken op korte termijn keuzes die hun welzijn over de gehele planningshorizon aantasten.
5. Het individu is financieel analfabeet; de financiele deskundigheid is heel beperkt.
6. Het individu is rampbijziend. Mensen onderschatten de kans op een extreme gebeurtenis, maar overschatten deze kans nadat zich een extreme gebeurtenis heeft voorgedaan.
7. Het individu filtert informatie, met een voorkeur voor welgevallige en bevestigende informatie.

Op basis van deze zeven wetten blijkt dat het individu niet in staat of bereid is veel informatie te verwerken en goede keuzes te maken.

Ook het triademodel van Professor Theo Poiesz kan worden gebruikt om de waarschijnlijkheid van een (juiste) pensioenbeslissing te kunnen voorspellen. De waarschijnlijkheid van gedrag dat zal worden vertoond kan worden vastgesteld op basis van de formule: Motivatie x Capaciteit x Gelegenheid

Motivatie: De mate waarin iemand wenst na te denken over pensioen
Capaciteit: De mate waarin iemand over eigenschappen, vaardigheden of instrumenten beschikt om na te denken over pensioen
Gelegenheid: In hoeverre werken de omstandigheden bevorderend of belemmerend

Geven we alle drie de factoren een score tussen 0 en 1, dan zal de uitkomst van de formule niet hoog zijn. De conclusie is dan ook dat de kans dat iemand een (juiste) pensioenbeslissing zal nemen erg klein is.

Zijn we echt te ver doorgeschoten?
Laat ik die vraag beantwoorden aan de hand van een metafoor. Als ik een auto koop, krijg ik een aantal keuzes voorgelegd. Een aantal zaken kan ik echter niet kiezen. Zo kan ik niet kiezen of mijn auto remt. Ook kan ik niet kiezen of ik gordels in mijn auto wil. Kortom, zaken die in het belang van mijn welbevinden en het welbevinden van mijn omgeving zijn, hoef ik niet over na te denken. Die zijn er gewoon. Ik kan wel kiezen uit een grote lijst met opties die mijn auto er beter uit laten zien, of bijdragen aan een hoger comfort.
In mijn beleving zou het bij pensioen net zo moeten zijn. Zaken die in het belang van mijn welbevinden en het welbevinden van mijn omgeving zijn, hoef ik niet over na te denken. We hebben tenslotte geconstateerd dat ik zeer waarschijnlijk een verkeerde keuze maak. Zo is het nabestaandenpensioen, de levenslange uitkering aan mijn nabestaanden als mij iets overkomt, in mijn optiek geen keuzemogelijkheid. Dat is er gewoon. Datzelfde geldt voor de voorzetting van de pensioenopbouw als ik arbeidsongeschikt wordt. Dat is gewoon goed geregeld. Daarnaast heb ik een grote lijst met opties, waar ik uit kan kiezen. Wil ik eerder of later met pensioen (pensioen uitstellen of vervroegen). Wil ik variatie aanbrengen in de hoogte van de uitkering zodat ik de eerste jaren van mijn pensioen iets meer krijg dan aan de resterende jaren. Wil ik gebruik maken van de mogelijkheid van deeltijdpensioen. Wil ik zelf nog extra sparen voor mijn pensioen. Net als bij de auto zijn dat vaak al lastige keuzes, maar als je er eenmaal voor gaat zitten is het hardstikke leuk om te doen.

Helaas moet ik constateren dat steeds vaker elementaire zaken als het nabestaandenpensioen tot een optie is verworden. Beste werknemer, kies zelf maar. Ik denk daarom dat we inderdaad te ver zijn doorgeschoten.

Welk risico loopt een werkgever?
De werkgever doet een pensioentoezegging aan werknemers. Stel dat in de toezegging het nabestaandenpensioen een keuzemogelijkheid is. Dan is het mogelijk dat de werknemer er voor heeft gekozen om geen nabestaandenpensioen te verzekeren. Zoals uit diverse onderzoeken is gebleken is de kans groot dat de werknemer een verkeerde keuze heeft gemaakt. De vraag die zich dan aandient is of deze verkeerde keuze de werknemer is aan te rekenen. Uit jurisprudentie is gebleken dat in dergelijke situaties de werkgever moet aantonen dat hij de werknemer tijdig, volledig, juist en begrijpelijk heeft geinformeerd. Mijn vraag aan u als werkgever is dan ook of u dat heeft gedaan, en misschien nog wel belangrijker, of u dat kunt aantonen. Als u dat niet heeft gedaan of niet kunt aantonen, is het niet ondenkbaar dat u als werkgever uiteindelijk verantwoordelijk wordt gehouden. In concreto betekent dat dat u wordt gehouden aan de pensioentoezegging. U dient het pensioen dat de werknemer of diens nabestaanden mis zijn gelopen alsnog te betalen. Uit eigen zak!

Ik bied keuzemogelijkheden, en nu?
Als u een pensioenregeling heeft met keuzemogelijkheden adviseer ik u een risico inventarisatie te laten uitvoeren. Daarbij dient te worden ingezoomd op de informatieverstrekking en de bewijslast. Vervolgens dient u zich af te vragen of u wilt doorgaan met het bieden van keuzemogelijkheden. Op basis de verkregen antwoorden zijn er twee opties. Of u past de pensioentoezegging aan, of u zorgt voor een beheersbaar risico middels goede informatieverstrekking en een goede vastlegging.